ساز های هم خانواده تنبک

ساز دیگری شبیه به تمبک وجود دارد که در فرهنگ ایرانی به ضرب زورخانه شهرت دارد. زیرا این ساز صرفاً برای هماهنگ کردن حرکات ورزش باستانی ایران در مکان زورخانه مورد استفاده قرار می گیرد و تا چند دهه پیش هیچ کاربرد دیگری برای آن متصور نبود. جنس اش از گل پخته است و همانند تمبک روی دهانه گشادش پوست می کشند.

اهمیت عایق صوتی و آکوستیک محیط برای نوازندگان

این ساز در دوره قاجار رواج زیادی داشت. “رنده” Rendeh یکی از نوازندگان معروف تمبک بود که به این نام شهرت داشت و بیشتر در زورخانه آقا کاظم ملک التجار خراسانی در بازار حلبی سازهای تهران می نواخت و به همراهش تصنیف و اشعار ضربی می خواند. حبیب کاشی نیز خواننده با سلیقه و تمبک نواز ماهری بود که تصنیف و اشعار ضربی بسیار را حفظ بود. او در زورخانه ای که پهلوان اکبر خراسانی در محله پاچنار تهران دائر کرده بود، ضرب زورخانه می نواخت. از معروف ترین نوازندگان ضرب زورخانه که بیش از سی سال صدای ساز و آوازش از رادیو سراسری ایران هر بامداد به گوش مردم می رسید، نام عباس شیرخدا جاودانه است. گر چه فرامرز تهرانی و مرادی از وی پیش کسوت ترند.

در فرهنگ ایرانی به نوازنده ضرب زورخانه که همواره از آواز خوشی هم برخوردار است، مرشد می گویند. او با ساز و آوازش حرکات ورزشکاران را تنظیم می کند و علاوه بر آن با خواندن ریتمیک اشعار عرفانی، اخلاقی و پندآموز در پالایش روحی ورزشکاران نقش مهمی دارد. مرشد علاوه بر ضرب زورخانه از یک زنگ نیز برای تغیر در نوع حرکات ورزشکاران استفاده می برد.

در حال حاضر این ساز رونق نسبی دارد و علاوه بر کاربرد زورخانه ای، گاهی در ارکسترها نیز به کار گرفته می شود. نخستین بار آهنگسازی به نام پرویز مشکاتیان با همکاری ارژنگ کامکار از این ساز در گروه نوازی سازهای ایرانی بهره برد که همچنان یک الگو برای کاربردهای مشابه است.

تجربه های نوین

تحولات ساز تمبک توسط حسین تهرانی به قدری گسترده و چشمگیر بود که یکی از آهنگسازان هم عصر وی به نام حسین دهلوی که دانش آهنگسازی غربی را به خوبی فرا گرفته بود، یک فانتزی برای تمبک و ارکستر نوشت. این قطعه در زمان حیات خود حسین تهرانی با همراهی او و ارکستر سازهای غربی اجرا شد. سال ها بعد همان قطعه با اجرای تمبک محمد اسماعیلی به ضبط رسید.

از دیگر تجربه های جدید در تمبک نوازی، ایجاد گروه های تمبک نواز است. گروه نوازی تمبک نخستین بار در زمان حسین تهرانی شکل گرفت ولی توسعه و گسترش آن سی سال پس از درگذشت وی رخ داد. هم اینک گروه های تمبک نواز در ایران بسیار زیادند و گاه با همراهی یکی دو ساز ملودیک و گاه بدون آن به اجرای برنامه می پردازند.

اتفاق دیگری که برای تمبک رخ داد، تلاش برای ساخت نمونه های کوک پذیر بود. زیرا تمبک سنتی دارای پوست ثابت و غیر متحرکی است و طبعاً نمی تواند کوک پذیر باشد.