سازهای هم خانواده سه تار

همچنان که خود سه تار برگرفته از تنبور عهد باستان است، در عصر حاضر نیز سازهای جدیدی با الگو برداری از سه تار بوجود آمده اند. از جمله می توان به سه تار پوستی، سه تار باس و سه تار شورانگیز اشاره کرد. گر چه این سازهای جدید تا کنون هیچ یک همانند خود سه تار فراگیر نشده اند. ولی به ضرورت، گاهی در کنسرت ها و آثار ضبط شده، صدای آنها را می توان شنید. نخستین تجربه، ساخت سه تار پوستی است که در اوایل قرن خورشیدی حاضر صورت گرفت. بیشتر نواخته های ارسلان درگاهی با این نوع سه تار ضبط شده است. از آن جا که در سه تار پوستی به جای صفحه چوبی، یک قطعه پوست نازک مورد استفاده قرار می گیرد، صدای ساز کمی به سمت صدای تار متمایل می شود. ولی در مجموع، تفاوت زیادی با صدای سه تار ندارد.

تجربه دیگر، ساخت سه تار شورانگیز است که برای اولین بار به پیشنهاد زنده یاد علی تجویدی و اجرای ابراهیم قنبری مهر ساخته شد. شورانگیز در واقع سه تاری است که صفحه آن علاوه بر چوب، از قطعه ای پوست هم بهره می برد و به همین دلیل طنین بیشتری دارد. صدای شورانگیز کمی بم تر از سه تار معمولی است.

سه تار شورانگیز معمولاً در دو اندازه کوچک و بزرگ ساخته می شود. انواع کوچک همانند سه تار معمولی چهار سیم دارند ولی اندازه های بزرگ تر دارای شش سیم هستند. یعنی دو سیم اول و دوم به صورت جفت بسته شده اند.

سه تاربم یا سه تارباس نیز در واقع سازی است که یک هنگام (octave) از سه تار معمولی بم تر صدا می دهد. این ابتکار نخستین بار از سوی مسعود شعاری به کار گرفته شد و اینک به طور محدود در برخی اجراها از آن استفاده می شود.

در چند سال اخیر ساز جدیدی به پیشنهاد حسین علیزاده و اجرای سیامک افشاری با الگوبرداری از سه تار و یک ساز دیگر ایرانی به نام بربط (عود) ساخته شد که از بسیاری جهات، شباهت زیادی به سه تار دارد. اول اینکه همانند سه تار با ناخن نواخته می شود و دوم، در بخش صداهای زیر صدایش شباهت زیادی به سه تار دارد. این ساز سلانه نام گرفته و همانند شورانگیز دارای شش سیم است. علاوه بر آن تعدادی سیم واخوان نیز بدون این که در اجرای ملودی نقشی داشته باشند، به بدنه ساز بسته شده اند و طنین صدای آن را افزایش می دهند.