تجربه های نوین در نوازندگی سه تار

سه تار سازی است که بیشتر در تکنوازی به کار می رود. پایین بودن حجم صدای آن، عملاً امکانی برای حضوری برابر در گروه های موسیقی را به این ساز نمی دهد، مگر اینکه با کمک دستگاه های تقویت کننده صدا بتوان به صدای آن حجمی داد. در عوض به راحتی می توان در محیط های کم صدا آن را به صدا درآورد، بی آن که نگران مزاحمت برای دیگران بود. به همین دلیل این ساز در مقایسه با دیگر سازهای ایرانی کمی خصوصی جلوه می کند. اما در دوره جدید با استفاده از ابزار و امکانات نوین، کاربردهای متفاوتی برای این ساز می توان جستجو کرد. نخستین کاربرد غیر تکنوازی این ساز، اجرای مجموعه برنامه هایی تحت عنوان همنوازی سه تار بود که توسط جلال ذوالفنون در اوایل دهه شصت خورشیدی تحقق یافت. در این شیوه، چند نوازنده سه تار به طور همزمان به اجرای موسیقی می پردازند و چون به جز تنبک یا دف، ساز دیگری همراه آنها نیست. در نتیجه یک جلوه صوتی متفاوتی ایجاد می شود. تکنوازی های جدید، جلوه های جدیدی از قابلیت این ساز را به نمایش گذاشته اند که در مقایسه با شیوه های نوازندگی سنتی، تفاوت قابل ملاحظه ای دارند. برای نمونه تکنوازی سه تار حسین علیزاده با عنوان “ترکمن” شکل نوینی از سه تارنوازی معاصر است که الزاماً در چارچوب موسیقی دستگاهی نمی گنجد. سه تار غالباً به عنوان ساز دوم نیز نواخته می شود. خیلی از نوازندگان، آهنگسازان و خوانندگان موسیقی ایرانی، برای خلوت خود از این ساز بهره می برند و گاه آن را در اجراهای رسمی شان نیز ارائه می دهند. معمولاً نوازندگان حرفه ای سه تار به نواختن ساز دیگری متمایل نیستند اما به گونه عجیبی سایر نوازندگان سازهای ایرانی، کم و بیش به سه تار روی آورده اند. حتی بیشتر خوانندگان آواز ایرانی برای خلوت خویش و همچنین همراهی آوازشان، به سه تار علاقه مندند. به نظر می رسد در این ساز یک کشش ویژه ای وجود دارد که غالب نوازندگان دیگر سازهای ایرانی، نمی توانند از آن چشم بپوشند. بیشتر نوازندگان تار معمولاً به دلایل فنی با سه تار آشنایی دارند. برخی نوازندگان دیگر سازهای ایرانی مانند حسن کسایی (نی)، علی تجویدی (نوازنده ویولون و آهنگساز)، پرویز مشکاتیان (نوازنده سنتور و آهنگساز)، کیهان کلهر (نوازنده کمانچه) و حمید متبسم (نوازنده تار و آهنگساز) نیز تجربه های سه تار نوازی در کارنامه خویش دارند که این تجربه ها گاه کاملاً در چارچوب سه تار نوازی سنتی می گنجند و گاه در فضاهای متفاوتی سیر می کنند. در چند دهه اخیر استفاده از سه تار در گروه نوازی سازهای ایرانی و حتی ارکسترهای بزرگ و کوچک از نوع سمفونیک متداول شده است. در چنین مواردی معمولاً با استفاده از دستگاه های تقویت صدا، فضای مناسبی برای خودنمایی سه تار بوجود می آورند. از دیگر استفاده های نوین این ساز می توان به برخی موسیقی های تلفیقی اشاره کرد که سه تار در کنار سازهایی مانند گیتار، ویولون، طبلای هندی و غیره به همنوازی می پردازد. در نوعی دیگر از سه تار نوازی نوین، تقریباً همان شیوه های سنتی نوازندگی کم و بیش لحاظ می شود ولی سرعت اجرای قطعات و برخی تکنیک ها مانند مضراب ریز به طرز کاملاً محسوسی از شیوه قدیمی بیشتر است. اجرای حرکت های سرعتی، مهم ترین ویژگی این شیوه نوازندگی است. تکنوازی های بهداد بابایی نمونه ای از این شیوه به شمار می رود.